Gitaarelektronica II

Inhoud

Meer over schakelaars
Super-switch en mega-switch
Auto-split
Hoeveel draden komen er uit mijn element?
Parallel- en serieschakeling
In fase, uit fase
Treble bleed
Onafhankelijke volumeregeling
Nog enkele interessante schema’s

 

Meer over schakelaars

Vooral op het gebied van de verschillende typen schakelaars met drie en vijf standen zoals die worden aangetroffen in Fender-achtige gitaren bestaat veel verwarring. Oorzaak van de verwarring is het feit dat de diverse contacten op nogal wat verschillende manieren kunnen worden gerangschikt. Het principe is echter steeds hetzelfde en met een eenvoudige mulitmeter kan iedereen makkelijk zelf vaststellen welk contact wat doet door in de verschillende standen van de schakelaar de weerstand tussen de contacten te meten; die weerstand is nul bij verbinding en oneindig in het andere geval.

Een overzicht van de mogelijkheden:

Schakelaars

Onderaan de afbeelding een schakelaar met slechts één ‘common’; voor een eenvoudige Telecaster- of Stratocaster schakeling volstaat dit model maar zodra er bijvoorbeeld een ‘auto-split’ moet worden aangelegd, is een exemplaar met twee ‘commons’ nodig.

Om te vermijden dat ik heel veel verschillende schema’s moet tekenen (en de verwarring die dat ongetwijfeld weer met zich mee zou brengen), gebruik ik altijd de voorstelling links boven

Super-switch en mega-switch Terug naar de inhoud

Het principe achter de super- en de mega-switch is een uitbreiding van de drie- en vijf-standenschakelaars zoals hierboven besproken; het verschil is dat elke afzonderlijke rij beschikt over vijf individuele contacten en een eigen ‘common’. Er bestaan exemplaren met twee, met vier en zelfs met acht onafhankelijk rijen contacten. Dat betekent een forse uitbreiding van het aantal mogelijkheden in de schakeling. Een voorbeeld van het gebruik van een dergelijke schakelaar is de verderop besproken ‘Jerry Donahue-schakeling’.

Ook bij dit type kan de feitelijke plaatsing van de contacten op een concreet model voor verwarring zorgen; net als eerder geldt ook hier ‘meten is weten’.

Dit is in schema het principe; elke ‘common’ maakt afhankelijk van de stand van de schakelaar verbinding met steeds één van de contacten in zijn rij:

Mega-switch

Auto-split Terug naar de inhoud

Op gitaren waarop zowel humbuckers als enkelspoelselementen zitten, wordt de schakeling vaak zo gemaakt dat van een humbucker één spoel wordt uitgeschakeld op het moment dat tegelijk een enkelspoelselement is ingeschakeld; bijvoorbeeld om op een Stratocaster met één of twee humbuckers in de standen 2 en 4 toch die typische ‘Strat-geluiden’ te krijgen.

Voor een dergelijke schakeling is het noodzakelijk dat een humbucker beschikt over een aparte draad die contact maakt met het punt waar beide spoelen van de humbucker met elkaar zijn verbonden. Door dat punt in de desbetreffende stand van de schakelaar met de aarde te verbinden, wordt één van de spoelen omzeild. Een voorbeeld hiervan is al eerder gegeven, de ‘Superstrat-achtige gitaren met één of twee humbuckers en een single-coil:

Strat-AutoSplit-wiring

Merk op dat in deze schakeling de tweede, de rechter ‘common’ noodzakelijk is ondanks dat deze niet is aangesloten; als er maar één common was cq. beide ‘commons’ met de signaalkant van het circuit zouden zijn verbonden, zou in de standen 2, 3 en 4 de signaalkant met aardekant contact maken en zou de gitaar geen geluid produceren; in de standen 1 en 5 zou van elke humbucker altijd slechts één spoel klinken.

Hoeveel draden komen er uit mijn element? Terug naar de inhoud

Een andere vorm van verwarring komt voort uit het aantal draden dat uit elementen komt; dat kan variëren van twee tot vijf.

Een single-coil kan bestaan uit slechts een spoel en één of meerdere magneten; in dat geval zijn er twee draden: het begin en het einde van de spoel. Zo’n element kan ook metalen massa-delen hebben, zoals een bodemplaat of afscherming; die kan in het element al met de min-kant zijn verbonden (dan zijn er nog steeds twee draden) of er kan een aparte draad of mantel voor zijn (dan zijn er drie draden; de mantel van een kabel tel ik ook als een draad).

Humbuckers hebben bijna altijd een metalen voet die geaard is. In het eenvoudigste geval zijn er twee draden: de plus en de min van het element, de massa is intern met de min-kant verbonden. Als de massa een aparte verbinding heeft, zijn er drie draden.

Sommige elementen hebben een extra draad naar de verbinding tussen de spoelen (voor auto-split); net als altijd kan de massa een aparte draad hebben of intern al verbonden zijn. Er zijn dan drie of vier draden.

Dan is er nog het geval dat er voor beide spoelen zowel een begin- als een einddraad is, en natuurlijk weer de massa intern al dan niet verbonden; vier of vijf draden in dat geval.

Hieronder een overzicht van de mogelijkheden (de grijze rechthoek rond elementen staat voor massa en/of afscherming):

Bedrading-elementen

Parallel- en serieschakeling Terug naar de inhoud

Men kan zeggen dat de standaard-manier om elementen aan te sluiten parallel is, dat komt veruit het meeste voor. In dat geval zijn alle element met de min-kant verbonden met de aarde en met de plus-kant met de signaalzijde van het circuit. Het alternatief is om de elementen in serie te schakelen; een beroemd voorbeeld is de Red Special van Queen-gitarist Brian May. Bij serieschakeling maken de elementen een kop-staart verbinding, de plus van het ene element is verbonden met de min van het volgende. In hun eenvoudigste vorm, zonder verdere knoppen of schakelaars, zien de twee varianten er zo uit:

Parallel-serie

In parallelle schakeling klinken elementen helderder en wat minder luid naarmate er meer elementen worden ingeschakeld; bij serieschakeling wordt het uitgangsniveau juist groter en het geluid ‘bruter’.

Bij serieschakeling is het noodzakelijk dat eventuele afscherming en/of massadelen van de elementen over een eigen verbinding beschikken; anders komen sommige van die delen aan de signaalkant van het circuit terecht hetgeen tot onacceptabele brom-problemen leidt.

In fase, uit fase Terug naar de inhoud

Het is mogelijk om met behulp van een 2PDT een element uit fase te zetten met een ander element, of meerdere andere elementen. Van elementen die in ‘tegenfase’ staan zal dat deel van het geluid dat voor beide hetzelfde is, opgeheven worden; alleen het verschil blijft over. Dit leidt tot een dun, ‘funky’ geluid dat sommige gitaristen graag gebruiken. Het is weinig zinvol als de elementen vlak naast elkaar liggen en dezelfde specificaties hebben; er blijft dan wel heel weinig geluid over. Een bruikbaarder resultaat valt te behalen met elementen die een eindje uit elkaar liggen en wat verschillen van elkaar.

In het voorbeeld hieronder wordt het linker element dmv een 2PDT in en uit fase gezet; in het voorbeeld is sprake van een parallelle schakeling maar hetzelfde principe kan zonder meer toegepast worden in serieschakelingen. Wel zal in beide gevallen het element dat omgepoold wordt, moeten beschikken over massa (indien aanwezig) met een aparte verbinding:

Faseschakeling

Treble bleed Terug naar de inhoud

Als een volumeknop op een gitaar wordt teruggedraaid en niet meer op maximaal staat, komt een deel van de weerstand van de potmeter in serie te staan met de signaalkant van het circuit. Het gevolg hiervan is dat het volume niet alleen afneemt maar ook dat het geluid hoge frequenties verliest. Sommige gitaristen vinden dit prettig, anderen juist niet. Voor die laatste groep is er een oplossing die ‘treble bleed’ heet: door een condensator van geschikte waarde (naar smaak zal die ergens rond de 1 nF liggen) tussen de voeler en de signaalkant van de weerstand van de potmeter te plaatsen, kunnen hoge frequenties dat stuk seriële weerstand dat ontstaat bij het terugdraaien van het volume omzeilen. Schematisch ziet dat er zo uit:

Treble-bleed

Soms wordt parallel aan de condensator nog een weerstand geplaats van bijvoorbeeld 100 kΩ, soms wordt er een weerstand in serie gezet met de condensator, allemaal om het karakter van de treble bleed op de eigen smaak af te stemmen. Voor wie overweegt een treble bleed te installeren, is experimenteren met verschillende waardes condensatoren en eventueel weerstanden het devies.

Men zou zelfs kunnen overwegen twee condensatoren in serie te plaatsen. Een condensator heeft namelijk de eigenschap het teken van de spanning om te draaien: als aan de ene kant de spanning omhoog gaat, gaat die aan de andere kant juist omlaag en zodoende komt het signaal van de simpele treble bleed in het schema uit fase te staan met het signaal dat via de weerstand van de potmeter de uitgang bereikt.

Onafhankelijke volumeregeling Terug naar de inhoud

Op een typische Gibson Les Paul of SG heeft elk van beide elementen een eigen volumeregeling (en eigen toonregeling). Als beide elementen zijn ingeschakeld zal elke volumeknop zich echter gedragen als een ‘mastervolume’; het maakt niet uit aan welke volumeknop men draait, als één van beide dicht staat, gaat er geen signaal naar de versterker.

Het kan op een heel eenvoudige manier anders door twee verbindingen aan de volumepotmeters te verwisselen; elk element heeft dan zijn eigen onafhankelijke volumeregeling. In schema eerste de standaard situatie (alleen elementen en volumeregeling, geen andere knoppen of schakelaar):

Volume-afhankelijkEn het alternatief, onafhankelijke volumeregeling:

Volume-onafhankelijk

Nog enkele interessante schema’s

Fender Esquire 50’s wiring Terug naar de inhoud

De Fender Esquire had slechts één element maar wel een drie-standenschakelaar om verschillende geluiden uit de gitaar te kunnen halen. Hieronder eerst het schema in zijn geheel en dan uiteengerafeld voor de verschillende standen van de schakelaar:

Fender-Esquire-50s-wiring

Fender-Esquire-50s-wiring-ext

Jerry Donahue Telecaster wiring Terug naar de inhoud

In de Telecaster van Jerry Donahue wordt gebruik gemaakt van een super-switch, een 24-polige vijf-standenschakelaar. In één van de standen staan de elementen in serie, in een andere stand (position 2) wordt een ‘fixed tone control’ ingeschakeld; die laatste stand wordt in het onderste schema nader uitgelicht:

JerryDonahueSuperswitch

JerryDonahueSuperswitch-Stand2